deux-grisettes-et-deux-soldats

Ένα σκίτσο εισαγωγής δύο ονομάτων

Σκέψεις στο τέλος μιας διαδρομής και στην αρχή μιας νέας (Α΄ ΜΕΡΟΣ)

Το παρακάτω κείμενο δεν γράφτηκε για πολιτικό κείμενο αλλά κατατίθεται ως ένας σουρεαλιστικός προβληματισμός και / δήλωση αποστασιοποίησης από την ενεργή συμμετοχή στους Οικολόγους Πράσινους. Θα ακολουθήσει ένα πιο πολιτικό κείμενο για το μέλλον της πολιτικής οικολογίας…

Και να σου που εμφανίστηκαν στο μυαλό μου δύο ονόματα και δύο εικόνες. Saint Just και Mme de Stael! Πρόκειται για μια ακόμη μορφή αποτύπωσης ενός δυϊσμού που φέρνει σε διαλεκτική σχέση μια σειρά εννοιών και ζητημάτων που θα προσπαθήσουμε με αυτό το εργαλείο να τα περιγράψουμε και να τα αναλύσουμε. Μιας διαλεκτικής που υποδηλώνει διλήμματα επιλογών, προτεραιοτήτων και τρόπου αντιμετώπισης των πραγμάτων.

Διαλεκτικά δίδυμα υπάρχουν πολλά. Τα δίπολα ευτυχώς είναι χρήσιμο και πανάρχαιο εργαλείο που έχει ανακαλύψει ο άνθρωπος από πολύ παλιά. Ζιν και Ζεν του Ταοϊσμού, Θεός και Σατανάς των Μονοθεϊστικών θρησκειών που κυριαρχούν στον κόσμο μας, ιδέα και ύλη στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία ως σήμερα, φυσικό δίκαιο και ανθρώπινο δίκαιο, προλετάριοι και αστοί. Συνηθέστερα με τη μορφή της διαπάλης μεταξύ μιας καλής έννοιας και μιας κακής αλλά στην προκειμένη περίπτωση δεν θα μας απασχολήσει μια τόσο εύκολη αντίθεση άσπρου-μαύρου και θα δώσουμε το γκρίζο χρώμα και στα δύο σύμβολα μας.

Το ζεύγος λοιπόν που μου ήρθε στο μυαλό δεν έχει κάτι το ξεχωριστό ούτε ιστορικά ούτε φιλοσοφικά. Ιστορικά τα δύο άτομα μάλλον δεν θα γνωρίστηκαν ποτέ μεταξύ τους αλλά απλώς είναι καταδικασμένα να συνυπάρχουν με διαφορά ίσως μερικών σελίδων στο ίδιο κεφάλαιο των ιστορικών βιβλίων, αυτό της Γαλλικής Επανάστασης. Φιλοσοφικά θα αποκτούσαν νόημα μόνο με την μετατροπή τους σε έννοιες σχετικές μεταξύ τους. Αυτό θα επιχειρήσω.

Μια σύντομη περιγραφή των ατόμων που θα χρησιμοποιήσουμε σαν σύμβολα,

  • Louis Antoine de Saint Just (1767-1794) Γιακωβίνος- Επαναστάτης βασικός πρωταγωνιστής της πιο δραματικής φάσης της ιστορίας της Γαλλικής Επανάστασης: της τρομοκρατίας. Ο επαναστάτης! Αντιπροσωπεύει σε αυτό το διπολο τη δράση, την επανάσταση, την κοινωνία/ συλλογικότητα και τον άντρα.

              

  • Ann Louise Germaine Necker, βαρόνη de Stael (1766-1817). Φιλελεύθερη θεωρητικός της τέχνης το έργο της διαμόρφωσε θεωρητικά το καλλιτεχνικό ρεύμα που κυριάρχησε στην ευρώπη των αρχών του δεκάτου ενάτου αιώνα, το ρομαντισμό. Η διανοούμενη! Αντιπροσωπεύει σε αυτό το δίπολο τη σκέψη, τη μεταρρύθμιση, το άτομο/ ελευθερία και τη γυναίκα.

Το δίδυμο δράσης/ σκέψης και ατόμου/ κοινωνίας. Σ’ αυτό γυρνάω μετά από μια πεντάχρονη ξεκάθαρη και απόλυτη επιλογή της δράσης μέσα από τους Οικολόγους Πράσινους. Αυτό το τέλος διαδρομής με κάνει να πιάσω το στυλό και το χαρτί και να γράψω με ένα στυλ και έναν τρόπο που έχω να χρησιμοποιήσω από τα εφηβικά μου χρόνια, ένα στυλ αμφιβολίας και εσωτερικής αναζήτησης. Τι πρώιμη επιστροφή προς τα πίσω στα 32 χρόνια! Παλιμπαιδισμός, κατάθλιψη, πήραμε τη ζωή μας λάθος ή απλή λογική αντίδραση σε ένα σταυροδρόμι της ζωής, όπου οι βέβαιες επιλογές παύουν να είναι πια βέβαιες;

Ένας πολύ πετυχημένος άλλος τρόπος αναπαράστασης αυτών των διπόλων βρίσκεται στο έργο του Arthur Koestler, o Κομισάριος και ο Γιόγκι- ίσως να ήταν πιο πετυχημένο δίδυμο καθώς κανένας από τους Σαιν Ζύστ και Ντε Σταέλ δεν μπορεί να θεωρηθεί ως ιδεότυπος, και ο Σαιν Ζυστ είχε θεωρητικές αναζητήσεις και η ντε Σταέλ πολιτική στάση, ακόμη περισσότερο ενεργή πολιτική εμπλοκή. Χρήσιμα όμως τα πιο αληθοφανή παραδείγματα βασισμένα σε πρόσωπα και όχι σε σύμβολα. Ο διανοούμενος πρέπει να είναι ουδέτερος παρατηρητής ή εργαλείο για τη δράση; Αντίστοιχα ο άνθρωπος πρέπει να αναζητά πρώτα και κύρια την προσωπική του ευδαιμονία ή το καλό του συνόλου, της κοινωνίας;

Για τον Κάρολο Μαρξ η απάντηση ήταν δεδομένη: «οι φιλόσοφοι ως τώρα προσπαθούσαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο να εξηγήσουν τον κόσμο, αλλά ο σκοπός είναι να τον αλλάξουμε…» Παράλληλα στην ερώτηση ποια είναι η αποκορύφωση της ευτυχίας η απάντηση του ιδίου ήταν «να αγωνίζεσαι για τις ιδέες σου».

Όμορφες θέσεις αλλά πόσο αλλάζουμε τον κόσμο στρατευόμενοι και σε ποια κατεύθυνση; Και ποιος μας εξασφαλίσει εξάλλου ότι ο αγώνας μας δεν πάει χαμένος άδικα… Πότε τέλος πάντων μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι οι πράξεις μας αλλάζουν τον κόσμο προς το καλύτερο. Ο Σαιν Ζυστ όπως ο Μαρξ είχε τη βεβαιότητα ότι έκανε το καλό συνδυάζοντας τον Τρόμο με την Αρετή. Η ντε Σταελ αναζητούσε την ατομική ελευθερία και την ανεμελιά που ποδοπατιώταν από τις γκιλοτίνες, μια ελευθερία και μια ανεμελιά που θα χαιρόταν όμως αυτή και ορισμένες χιλιάδες «αστών». Ίσως έχει περισσότερη αξία όταν ένας αναρχίζον τραγουδοποιός -και όχι ένας –καλοταϊσμένος αστός- ειρωνεύτηκε με τους στόχους του τους μεγάλους (επαναστάτες ή μη) οδηγητές: 

Να πεθαίνεις για τις ιδέες είναι πολύ ωραίο, αλλά ποιες;

Και όπως όλες τους μοιάζουν μεταξύ τους

Όταν τις βλέπουμε να έρχονται με τις μεγάλες παντιέρες τους

Ο συνετός, διστάζει, κάνει ένα γύρο, γύρω από τον εαυτό του

(και λέει) Ας πεθάνουμε για τις ιδέες, σύμφωνοι, αλλά σιγά σιγά..

Ακόμα κι αν αρκούσαν, ορισμένες εκατόμβες

Για ν αλλάξουν επιτέλους όλα, να διορθωθούν!

Μετά από τόσες μεγάλες βραδιές και τόσα πεσμένα κεφάλια

Θα είχαμε φτιάξει τον επίγειο παράδεισο ήδη!

Αλλά η χρυσή εποχή αδιάκοπα παραπέμπεται στις καλένδες

Οι θεοί διψούν συνέχεια ποτέ δεν τους φτάνει

Και είναι θάνατος που ξανάρχεται και ξανάρχεται.

Ας πεθάνουμε για τις ιδέες σύμφωνοι αλλά σιγά σιγά…

Ω εσείς μπροστάρηδες, εσείς καλοί απόστολοι 

Άντε πεθάνετε πρώτοι, σας δίνουμε τη θέση

Αλλά για το θεό! Αφήστε να ζήσουν οι άλλοι

Η ζωή είναι σχεδόν η μόνη πολυτέλεια εδώ κάτω

(G. Brassens)

Σήμερα, δόξα το θεό! σε μια Ευρώπη με παρατεταμένη ειρήνη, το δίλημμα αυτό δεν έχει φτάσει στα επίπεδα τις τρομοκρατίας του 1793, στο θάνατο και την παράλογη βία. Όμως κανένας δεν μπορεί να εξασφαλίσει ότι η υποταγή της άμεσης ατομικής ευδαιμονίας στο μεγάλο Καλό του αγώνα δεν μπορεί να οδηγήσει σε πολλές χαμένες προσωπικές ιστορίες, σε ένα παράπονο προσωπικών ιστοριών ανθρώπων που πιστεύουν ότι πήραν τη ζωή τους λάθος με λίγα λόγια σε άσκοπες θυσίες… Θυσίες σε όλα τα επίπεδα, για όλα τα γούστα :

  • για το ευρώ και τους ολυμπιακούς αγώνες,

  • για το σοσιαλισμό και την πολιτική οικολογία,

  • για το έθνος και τη θρησκεία.

Σας διαβεβαιώνω ότι  ο συγγραφέας αυτής της παραπάνω θέσης θα συνεχίσει να προσπαθεί ν αλλάξει τον κόσμο παρ ολ αυτά, όχι για να φτιάξουμε τον επίγειο παράδεισο αλλά γιατί κάποιος πρέπει να το κάνει, σε μια κοινωνία έχει αναγάγει το έτσι γουστάρω έτσι μου αρέσει -πράξεις πράγματι επαναστατικές παλιότερα όταν ο κοινωνικός έλεγχος στην καθημερινότητα ήταν πιο καταπιεστικός- σε μεγαλειώδη στάση προμοτάρωντας το μοντέλο του ανθρώπου – enfant gate..

Αλλά και για έναν ακόμα λόγο, γιατί η αδράνεια των πολιτών δεν συνοδεύεται από την αντίστοιχη αδράνεια της εξουσίας και όλων όσων κακώς κειμένων υπάρχουν στην κοινωνία μας. Θα συνεχίσει ώστε να υπάρχει αν μη τι άλλο ισορροπία μεταξύ του «καλού» και του «κακού».

Η απάντηση στο δίλημμα θα παραμένει προφανής. Η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση. Χωρίς αυτό να αποτελεί ικανοποιητική απάντηση, ούτε καν απάντηση γιατί κάθε μέρα είναι διαφορετική, κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός, κάθε εποχή και τόπος ομοίως-και η βέλτιστη δοσολογία της δράσης και σκέψης, του ατόμου και της κοινωνίας άγνωστη.

Το δίδυμο Μεταρρύθμιση ή επανάσταση; Ας αφήσουμε το Λένιν και τον Κάουτσκι να διαφωνήσουν μεταξύ τους για την καλύτερη μέθοδο. Το ερώτημα κρίνεται αδιάφορο. Δεν υπάρχει μαγική φόρμουλα.

Το δίδυμο Άντρα και Γυναίκας. Αφήσαμε τελευταίο και ξεχωριστό το τελευταίο διαλεκτικό ζεύγος αυτό του Άντρα/ Γυναίκας. Ένας συνεπής φεμινιστής θα παρατήρησε εύκολα και μάλλον με δυσφορία ότι στη σειρά που αναφέρεται το δίδυμο ο Αντρας βρίσκεται πρώτος. Ομολογώ ότι η αρχική σκέψη ήταν να μπει η γυναίκα απόρροια ενός μείγματος δυτικής αριστοκρατικής ευγένειας (ladies first) και σημερινής αριστερό-προοδευτικής πολιτικής ορθότητας. Τελικά τυχαία το χέρι μου πήγε και έβαλε πρώτο τον Σαιν Ζυστ. Όταν σκέφτηκα να διορθώσω το “σφάλμα” απέρριψα γρήγορα την ιδέα. Ο Σαιν Ζυστ δικαιολογημένα μου ήρθε πρώτος στο μυαλό αφού πρώτος αυτός εμφανίστηκε στην ιστορία κάνοντας μια δυναμικό αλλά σύντομο και τραγικό πέρασμα. Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα αν ήταν ιστορικοί οι λόγοι που με έσπρωξαν να το γράψω έτσι ή μια ασυνείδητη ακατανίκητη επιρροή της πατριαρχικής παράδοσης. Πάντως η όλη τούτη σκέψη με έβαλε γρήγορα σε μια διάσταση του ζητήματος Γυναίκα/ Άντρας που είναι προϊόν κοινωνικών σχέσεων. Ζήτημα που θα το αφήσω να το εξετάσουν οι κοινωνικοί επιστήμονες και οι ερευνητές των ζητημάτων που αφορούν τα δύο φύλα.

Εδώ μιλάμε για διαλεκτική και μας ενδιαφέρουν πρώτα, κύρια και τολμώ να πω και αποκλειστικά οι διαπροσωπικές σχέσεις. Αφήσαμε τελευταία το απόλυτο διαλεκτικό δίδυμο. Ένα ζεύγος, τόσο απλά. Ένα ζεύγος που μάλιστα δεν είναι πάντοτε- αλλά συνήθως- ένας άντρας και μια γυναίκα.

Το ενδιαφέρον είναι ότι οι σχέσεις των συμβόλων μας δεν ανταποκρίνονται στην εικόνα που έχουμε δημιουργήσει από τη διαδρομή τους στη δημόσια σφαίρα. Αυτό αφορά κυρίως τη φιλελεύθερη μαντάμ ντε Σταελ έχει τη φήμη δεσποτικής και απαιτητικής συντρόφου. Για τον δε “άγγελο του τρόμου”  Σαιντ Ζυστ που θα εγκαταλείψει την πόλη του για το Παρίσι μετά από μια ερωτική απογοήτευση για να καταλήξει να “παντρευτεί” την επανάσταση στο τέλος της σύντομης ζωής του τα στοιχεία μας είναι περιορισμένα για να καταλήξουμε σε συμπεράσματα.

Σε αυτό το σημείο αντιγράφω μια από τις μεγαλύτερες φίρμες της διαλεκτικής τον Χέγκελ να μας την περιγράψει με έναν ομολογουμένως κουραστικό και δύσκολο αλλά εύστοχο λόγο.

«Το έμβιο ον στην πρώτη του εξέλιξη τίθεται ως υποκείμενο και ως έννοια ενώ στη δεύτερη αφομοιώνει το αντικείμενο και προσφέρεται για έναν πραγματικό ορισμό που είναι καθεαυτού το γένος, το ουσιώδες σύνολο. Η σχέση ενός υποκειμένου με ένα άλλο υποκείμενο του αυτού γένους συνιστά την ιδιαιτεροποιηση του γένους και η κρίση εκφράζει τις σχέσεις του γένους με τα άτομα που θα καθορίζονται με αυτό τον τρόπο. Εδώ βρίσκεται η διαφορά των δύο φύλων».

Κρατάμε λοιπόν τις δύο λέξεις κλειδιά: Η κρίση και οι σχέσεις! Τα δύο φύλα είναι πρώτα και κύρια η σχέση μεταξύ τους. Η σχέση μεταξύ τους καθορίζεται από την κρίση που έχει καθένα ξεχωριστά για το άλλο. Με αυτό τον τρόπο, αναγαγαμε τον ιδεαλισμό σαν το κύριο εργαλείο ανάλυσης αυτού του “βασικού τομέα δραστηριοποίησης” όλων μας. Καθόλου περίεργο αφού όσες πραγματικές υλικές συνθήκες και να υπάρχουν για να το διαμορφώσουν την “κρίση” τελικά είναι πάντα η ανθρώπινη σκέψη βασική κατευθυντήρια δύναμη των επιθυμιών.

Άλλα ολ’ αυτά είναι απλά καθημερινά πράγματα που δεν απαιτούν περισσότερα λόγια συμπληρώνουν απλώς την πολλαπλή διαλεκτική με το πιο καθολικά ανθρώπινο ζήτημα όλων των εποχών και όλων των κοινωνιών.

To be continued….

Ορέστης Κολοκούρης, Πειραιάς 22 Οκτωβρίου 2013

    Leave a Reply

    Your email address will not be published. Required fields are marked *